Doświadczam

Drewniane dziedzictwo Karpat


Cerkiew w Owczarach (Wikipedia Commons)

Cerkiew w Owczarach (Wikipedia Commons)

Na 37. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO w Kambodży zapadła decyzja o wpisaniu na jego listę 16 drewnianych cerkwi polskiego i ukraińskiego regionu Karpat. To pierwszy wpis polskich zabytków na Listę UNESCO od 7 lat.

Z dala od głównych szlaków

Polsko-ukraińskie pogranicze to obszar, na którym spotyka się dziedzictwo Wschodu i Zachodu. To również tu w bezkresnych niemalże lasach przez wieki zachowała się przedchrześcijańska tradycja słowiańszczyzny, której zawdzięczamy upodobanie do drewna. I to właśnie połączenie tych trzech żywiołów decyduje o niezwykłości karpackich cerkwi. Budowle wznoszone techniką zrębową, na kamiennych podmurowaniach z dachami pokrytymi gontem, to świetny przykład tego, jak tradycyjne rozwiązania ciesielskie były dostosowywane do wymogów liturgii chrześcijańskiej.

Poza tym górzysty, trudno dostępny teren, porośnięty gęstymi lasami i poprzecinany licznymi strumieniami i rzekami sprzyjał wyodrębnieniu się lokalnych grup etnicznych z własną kulturą i odmiennymi tradycjami. Stąd też na obszarze Karpat Zachodnich mamy do czynienia z bardzo różnorodnymi i charakterystycznymi tradycjami budownictwa sakralnego. Świątynie wpisane na listę UNESCO prezentują cztery lokalne i unikatowe typy architektoniczne: huculski, halicki, bojkowski i łemkowski.

Lokalizacja, która dla wielu przez wieki była zapewne utrapieniem, dla lokalnych kultur przez długi czas była wybawieniem. To dzięki temu swobodnie mogły rozwijać się miejscowe tradycje, bez zbytniej ingerencji kultury narzucanej przez władców danych terenów. W efekcie polsko-ukraińskie pogranicze usiane jest dziś idealnie wpisanymi w krajobraz drewnianymi cerkwiami.

Cerkiew w Smolniku nad Sanem (Wikipedia Commons)

Cerkiew w Smolniku nad Sanem (Wikipedia Commons)

Wpis obejmuje 8 obiektów z terenu Polski. Są to: cerkiew św. Paraskiewy w Radrużu, cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy w Chotyńcu, cerkiew św. Michała Archanioła w Smolniku, cerkiew św. Michała Archanioła w Turzańsku oraz cerkiew św. Jakuba Młodszego Apostoła w Powroźniku, cerkiew Opieki Bogurodzicy w Owczarach, cerkiew św. Paraskiewy w Kwiatoniu, cerkiew św. Michała Archanioła w Brunarach Wyżnych.

Pozostałe 8 cerkwi, które tworzą nowe miejsce światowego dziedzictwa, znajduje się po stronie ukraińskiej: cerkiew Zesłania Ducha Świętego w Potyliczu, cerkiew św. Dymitra w Matkowie, cerkiew Świętej Trójcy w Żółkwi, cerkiew św. Jerzego w Drohobyczu, cerkiew św. Ducha w Rohatyniu, cerkiew Narodzenia Theotokos w Werbiążu Niżnym, cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego w Jasinie i cerkiew św. Michała Archanioła w Użoku.

Najstarsze z tych świątyń, w Potyliczu i Rohatynie, zostały zbudowane na przełomie XV i XVI w. Najmłodsze, w Brunarach, Turzańsku i Werbiążu, mają około dwustu lat.

Uzasadnienie

Jak można przeczytać w komunikacie Narodowego Instytutu Dziedzictwa, który odpowiadał po stronie polskiej za wpis na listę: „Świątynie te stanowią najdoskonalsze osiągnięcia drewnianej architektury cerkiewnej swych czasów, do dziś zdumiewając skomplikowanymi rozwiązaniami konstrukcyjnymi. Różnorodność form i typów, doskonałość ciesielskich rozwiązań konstrukcyjnych oraz odmienność stylistyczna – to właśnie wyróżnia drewniane budownictwo cerkiewne w obszarze polskich i ukraińskich Karpat od drewnianego budownictwa sakralnego pozostałej części Europy”.

Komitet UNESCO, dodając do tej prestiżowej listy polsko-ukraińskie cerkwie, uznał, że przedstawiają one unikatowe albo przynajmniej wyjątkowe świadectwo tradycji kulturowej istniejącej albo minionej cywilizacji oraz są szczególnym przykładem typów budowli ilustrujących ważny etap (lub etapy) w historii ludzkości.

Cerkiew w Chotyńcu (Wikipedia Commons)

Cerkiew w Chotyńcu (Wikipedia Commons)

Trudna historia na wyciągnięcie ręki

Cerkwie w Powroźniku i Owczarach to przede wszystkim wspomnienie Łemków żyjących na tym terenie przez wieki, którzy w ramach akcji „Wisła” zostali wysiedleni na Ziemie Odzyskane. Te wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO są najstarszymi z istniejących dzisiaj cerkwi łemkowskich i pochodzą z XVII wieku. Obie świątynie pełnią obecnie funkcję kościołów katolickich, a o ich dawnym przeznaczeniu świadczą m.in. zachowane barokowe ikonostasy oraz liczne ikony. Szczególnie warta zobaczenia jest cerkiew w Owczarach. Świątynia wraz z otoczonym kamiennym ogrodzeniem dziedzińcem i ceglaną dzwonnicą jest przykładem autentycznej struktury zespołu cerkiewnego.

Kolejnym wspomnieniem różnorodności kulturowej i etnicznej tego obszaru jest m.in. cerkiew św. Michała Archanioła w Smolniku z 1791 r. To najlepiej zachowany przykład klasycznej cerkwi bojkowskiej w Polsce. Jej cechą charakterystyczną jest stosunkowo prosta bryła, w której każda z części świątyni zwieńczona jest oddzielnym łamanym uskokowo, namiotowym hełmem. Wszystkie część (nawa, babiniec, sanktuarium) mają podobne rozmiary, różnicuje je jedynie wysokość. Sami Bojkowie żyją dziś głównie w zachodniej części Ukrainy (obwody iwanofrankowski, lwowski i zakarpacki). Koniec ich istnienia na historycznym dla nich terenie to II wojna światowa, po której cześć została przesiedlona do Związku Radzieckiego, a reszta rozproszona po Polsce.

Cerkiew w Kwiatoniu (Wikipedia Commons)

Cerkiew w Kwiatoniu (Wikipedia Commons)

Ukraiński styl narodowy

Na zachodzie Bojkowie sąsiadowali z Hucułami. Stworzyli oni oryginalną kulturę z dala od szlaków handlowych, dróg i dużych miast, która zadecydowała o wyodrębnieniu się tej grupy etnicznej na ukraińskiej i rumuńskiej części Karpat Wschodnich. Najdoskonalszym materialnym dziedzictwem tej kultury są oczywiście cerkwie. Na liście prezentują go dwie świątynie ukraińskie – w Wierbiążu Niżnym oraz Jasinie. Cerkwie huculskie oparte są na planie krzyża greckiego. Centralna wyższa część pokryta jest wieloboczną kopułą, a części boczne nawy, babiniec i sanktuarium mają dach dwuspadowy. Dzwonnica jest na ogół wolnostojąca. Co warte podkreślenia, architektura huculska na przełomie XIX i XX wieku była uznawana za podstawę ukraińskiego stylu narodowego.

Wciąż grekokatolicka

Rejony przedgórza reprezentują cerkwie typu halickiego. Cechami charakterystycznymi tej grupy są: dominacja nawy, którą wieńczy ostrosłupowa, pozorna kopuła z hełmem, a znacznie niższy babiniec i sanktuarium nakryte są dachami dwuspadowymi. Wszystkie części świątyni otacza wspólny okap. Przykładem budownictwa halickiego jest cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy w Chotyńcu. Pochodzi ona z przełomu XVI i XVII wieku i jest jedną z najstarszych drewnianych świątyń grekokatolickich w Polsce. We wnętrzu świątyni można podziwiać m.in. polichromię z XVIII wieku oraz niedawno odnowiony ikonostas z 1671.

Wpisanie 16 obiektów na listę UNESCO to przede wszystkim prestiż oraz wzrost znaczenia danego regionu pod względem turystycznym. Ale wpis to także liczne obowiązki, bo UNESCO stawia bardzo szczegółowe i skomplikowane warunki. Jednak dzięki temu można mieć pewność, że dziedzictwo tych terenów zostanie zachowane.

[FM_form id="2"]
Doświadczam
Anonimowość w Sieci – jaki ma wpływ na Internet i na nas?
Doświadczam
Czekolada – pokusa rozgrzeszona
Doświadczam
Miód pitny – alkoholowy specjał naszych przodków